piątek, 25 października 2019

PARĘ NOWOŚCI


IGANIE 1831 (rozszerzenie do OSTROŁĘKI 1831). Wiem, ze jak dla nas na razie to jest górna półka, ale kiedyś trzeba się temu poważniej przyjrzeć.

 Kolejny tytuł ze stajni GMT i kolejny CDG w mojej kolekcji. Ten wymiar gier chyba odpowiada mi najbardziej.

Może jakaś mała kampania? :)

poniedziałek, 30 września 2019

RELACYA Z POTRZEBY POD SZEPIELEWICZAMI, cz. 5 - BITWA

Jak było zdaniem kronikarzy, można poczytać TUTAJ, my jednak skoncentrujmy się, jak to pod Szepielewiczami było naprawdę ;)
Fotki: Krajarek (z datą w narożniku) oraz Kaduceusz (bez daty).


W ostatnią sobotę września, gdy słońce chyliło się już za horyzont, po całodniowych bojach turniejowych dwie wrogie armie stanęły w końcu na przeciw siebie na przygotowanej dzień wcześniej makiecie. Siły były zaiste nie małe, mniej więcej po dwie - trzy dywizje, po ok. 120 PS na stronę.

Moskwą dowodził batiuszka Zk1944 (jako Trubecki), Lubelak i Skosianski (wygląda na to, że ten reprezentował kniazia Pożarskiego). Jak wynika z zachowanych tu i ówdzie zapisków (choć z tego co widzę, to potrzebne są jednak źródła uzupełniające) Moskwa wystąpiła w składzie:

DYWIZJA I
Pułk jazdy pomiestnej:
- dworianie z rohatynami (6 podstawek)
- dworianie bez rohatyn (6)
- dzieci bojarskie z rohatynami (8)
- dzieci bojarskie bez rohatyn (6+3)
Prikaz strzelców wyborowych:
- strzelcy (2 x 10)
Pułk sołdacki:
- strzelcy (12)
- pikinierzy (6)
- falkonety (3)
Jednostki dywizyjne:
- działa średnie (2)
- rajtarzy (4)
- zawojewodczicy (6)
- sotnia wyborowa z rohatynami (6)

DYWIZJA II
Pułk sołdacki:
- strzelcy (12)
- pikinierzy (6)
- falkonety (3)
Pułk rajtarów:
- rajtarzy (2 x 6, 2 x 4)
- kopijnicy (2)
[tu zagubiona gdzieś, mam nadzieję chwilowo, część prowadzona przez Skoscianskiego, w tym pułk jazdy pomiestnej]

DYWIZJA III
Pułk mirzy:
- ordyńcy z dzidami i kałkanami (6)
- ordyńcy (2 x 6)
- kazindżi (4)
Pułk kozaków służebnych:
- kozacy (3 x 6)
- kozacy pieszo (4)
- falkonety (2)
Pułk dragonów pogranicza
- strzelcy (8)
- pikinierzy (4)
- falkonet

Siły litewskie RON poprowadzili: Krajarek, Kaduceusz, Norbert, SierżantIG i Stanisław.

DYWIZJA I (JANUSZA RADZIWIŁŁA)
Doborowy pułk jazdy:
- husaria (6)
- petyhorcy doborowi (6)
- kozacy doborowi (6)
- kozacy (2 x 6)
Pułk jazdy:
- petyhorcy (6)
- kozacy doborowi (6)
- kozacy (6)
Pułk lekki:
- kozacy (3)
- jazda tatarska (3 x 6)
Regiment rajtarów:
- rajtarzy (4)
- rajtarzy opancerzeni (4)
Regiment dragonów:
- dragoni (2 x 6)
Regiment piechoty:
- muszkieterzy (16)
- pikinierzy (8)
- działka (2)

DYWIZJA II (WINCENTEGO GOSIEWSKIEGO) była w zasadzie taka sama, tylko bez pułku lekkiego.
Pułk jazdy z dywizji Radziwiłła wsparty dodatkowym pułkiem pospolitego ruszenia litewskiego (składu nie pomnę, ale na maksa) i dodatkowymi piechurami łanowymi stanowił samodzielny "korpus posiłkowy" A.H. Połubińskiego). Jakaś część kozaków była wyposażona w rohatyny.

Zgodnie z umową, grę zaczęliśmy z markerami (Litwa 2 markery dywizyjne + 2 ślepe, Moskwa 3+2) - chcieliśmy w ten sposób zaimplementować w "Ogniem i Mieczem" zasadę z "Bogów Wojny: Lee" dotyczącą mgły wojny. Pomysł warty jeszcze przetestowania, bo teraz mimo ruchu markerów, który w zasadzie miał spowodować jakieś bardziej zaskakujące rozstawienie przeciwników, Moskwa i tak wylała się na całej niemal szerokości stołu... Na przyszłość trzeba to jakieś uregulować, np. żeby rozstawianie było jednak bardziej w głąb niż na całej linii.

Na polu bitwy mgła wojny i pierwsze ruchy markerów. Po stronie Litwy dwa skrajne to "ślepaki" dzięki czemu udało nam się jako pierwszym odkryć pozycję przeciwnika.
Na horyzoncie pojawia się Moskwa, na razie w liczbie znośnej...
... ale po chwili wygląda to mniej optymistyczne. A to na razie tylko jedna dywizja.

Rozwinięcie szyku litewskiego.
Armia litewska w niemal całej okazałości. Po prawej dywizja hetmana wielkiego księcia Janusza Radziwiłła, po lewej hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego (o ile zachowaliśmy konsekwencję w wystawieniu :) ). Połubiński na tę fotkę się nie załapał.
Armia moskiewska w wiosce oraz na drugim brzegu rzeki. Moc ich jest.

No to: DO BOJU!

I tura to takie trochę rozpoznanie bojem. Prawe skrzydło RON dostrzegło przestrzeń na wschodnim brzegu rzeki (w całości traktowanej jako bród) w którą to przestrzeń próbował się wbić pułk lekki, za którym szli rajtarzy (bez szału, tylko 2 x 4) a w dalszej perspektywie jeszcze pułk jazdy. Celem tego ataku było obejście lewego skrzydła Moskwy, ta jednak była szybsza i przecisnęła się między zagajnikami (co było m.in. wynikiem tego wcześniejszego bardzo szerokiego rozstawienia). Już w drugiej turze jazda tatarska zorientowała się, że w obliczu nadciągających rajtarów moskiewskich (3 x 6) wspartych jeszcze jakimiś zawojewodczikami czy coś w tym stylu, nie ma co szukać na tamtym brzegu rzeki, więc zrobiła w tył zwrot i cofnęła się na z góry upatrzone pozycje. Rajtarzy w szyku obronnym stanęli wzdłuż brzegu rzeki.

Pierwsze ruchy na mojej lewej flance.

Pułk lekki przekracza rzekę poniżej młyna

Ciekawe, co też zrobią te Paliaki i Litwiny...

W tym czasie ciężkie walki trwały w centrum. Litewskie siły główne rozstawiły się szerokim łukiem od wsi aż do młyna. W pierwszej linii wzdłuż rzeki stanęła piechota, co nie było najszczęśliwszym rozwiązaniem, gdyż po drugiej stronie stanęli sołdaci (większy zasięg strzału). W środku szyku stanęła średnia artyleria (która od początku strzelała się z analogiczną artylerią MOS) a pod samą wsią dragoni. Ich celem było szybkie zajęcie wioski, jednak i tu Moskwa była szybsza... Od zachodu nadciągał Połubiński z pułkiem jazdy i pospolitym ruszeniem. Szedł jednak trochę za wolno (ten element scenariusza też trzeba lepiej rozwiązań, zresztą  nie tylko w przypadku tej bitwy ale też każdej innej w podobnej skali; powiedzmy, powyżej 50 cm od przeciwnika te pułki powinny powinny się poruszać np. po 40 cm, i konno i na pieszo).

Moskwa zajmuje Szepielewicze...

 ... po czym wychodzi z nich do pierwszego ataku.


Tych ciężkich walk w centrum nie widziałem dokładnie, ale słysząc to co Kaduceuszowi cisnęło się na usta nie było najlepiej... Dragoni w pierwszej linii albo polegli, albo pierzchnęli, dokładnie nie widziałem, ale w każdym razie wioski nie zajęli. Na lewej flance mieli być wsparci pułkiem doborowym; drugi pułk (zwykły) pałętał się gdzieś na tyłach przyjmując na siebie historyczną niemal rolę Gosiewskiego, którego wojska w tej bitwie jakimś dziwnym zbiegiem okoliczności nie odniosły większych (a u nas żadnych) strat - czyżby echo konfliktu z hetmanem wielkim?

Odwrót pułku lekkiego i próba ustanowienia obrony na linii rzeki.

 Trwa narada sztabu moskiewskiego, kniaziów Trubeckiego i Dołgorukiego.

W trzeciej turze Moskwie znudziły się szachy. Na lewym skrzydle w ślad za wycofującymi rajtarami ruszył do szarży Skoscianski, przeszedł rzekę w bród w dół od młyna (historycznie) rozbił stojących tam dragonów i zaczął się przebijać w głąb pozycji litewskich. W centrum też dało się zauważyć przynajmniej dwa ataki moskiewskie - jeden od strony wsi (Lubelak) drugi przez most (Zk1944).

W obliczu zmasowanego ognia moskiewskiego oba piesze regimenty litewskie stwierdziły że nie mają co szukać na pierwszej linii i pora dać miejsce pułkom jazdy kręcącym się na tyłach. Dodatkowo od strony wsi i mostu jednocześnie ruszają szarże jazdy rosyjskiej. W tyle po lewej doborowy pułk jazdy dość daleko od centrum wydarzeń... A posiłki Połubińskiego jeszcze dalej.

Rzut oka od lewej strony Moskwa już wzdłuż całej linii rzeki, siły litewskie odsunięte w tył. Młyn także zajęty przez przeciwnika.

Atak Moskwy na lewym (litewskim prawym) skrzydle.

Rozwiniecie ataku sił moskiewskich w centrum.
Walki po drugiej stronie stołu, których nie byłem naocznym świadkiem.

Dograliśmy do końca czwartej tury. Dalej walczyć nie było sensu, głównie ze względu na ogólne zmęczenie grających (nocna bitwa po ciężkim, choć przyjemnym dniu). Sytuacja dla RON też była chyba nie do uratowania, m.in. ze względu na złamany pułk dragonów. Tak sobie pomyślałem, że te punkty złamania w bitwie historycznej też trzeba jakoś zmodyfikować: wiadomo, że w"normalnej" walce nikt by nie wystawił dragonów czy rajtarów za jakieś 5 PS w pierwszej linii na pewne samobójstwo...

Ostatnie ujęcia pola bitwy.



No i tak to pokrótce było :) Dzięki Wam, Panowie Bracia, za współpracę przy organizacji tej bitwy, przytachanie swoich figurek i móżdżenie mimo późnej pory w przerwie między bojami turniejowymi. Bez Was by się to nie odbyło. Mam kilka pomysłów i rozwiązań na przyszłość, które warto byłoby kiedyś przetestować. Myślę, że dogadamy się kiedyś na jakąś powtórkę - może zimą, może na Nocy Muzeów :) Warto byłoby to zagrać jakoś tak na spokojnie, nie przy okazji turnieju. Jeśli dopiszecie jak zawsze, postaram się coś fajnego w tym temacie wymyślić. Na razie jeszcze raz wielkie dzięki. Chwała także Robertowi z Pół Chwały za umożliwienie zrobienia tej "rekonstrukcji". Nie wiem jak Wy, ale ja, mimo paru nieścisłości i niedopatrzeń, mam jakiś niedosyt...

środa, 18 września 2019

RELACJA POTRZEBY POD SZEPIELEWICZAMI, cz. 4


[Pora na najważniejszy fragment relacji, czyli opis samej bitwy. Podobnie jak w poprzednich częściach tego cyklu, tekst pisany zwykłą czcionka jest zasadniczo tłumaczeniem książki I.B. Babulina (rozdział: "Bitwa pod Szepielewiczami", s. 134-140. Moje komentarze daję kursywą. Samą bitwę i jej przebieg cały czas jeszcze analizuję, stąd ostateczna wersja mapek może się jeszcze nieco różnić. Opis Babulina w zasadzie jest dość zgodny z polskimi źrodłami, na których opierał się K. Bobiatyński, ale został uzupełniony dwiema relacjami rosyjskimi, obszernie w tekście cytowanymi. Cytaty ze źródeł polskich przytaczam w ich polskim oryginale. Niejako strzeszczając Babulina, dzieli on bitwę na III oddzielne starcia: pierwsze pod samymi Szepielewiczami (łącznie z posiłkiem Połubińskiego), drugie i trzecie już następnego dnia podczas odwrotu.]

 Chorągwie radziwiłłowskie w drodze ku Szepielewiczom. Fot. SierżantIG

[Część pierwsza TUTAJ (początek kampani)]
[Część druga TUTAJ (starcie pod Hołowczynem 21 sierpnia)]
[Część trzecia TUTAJ (rekonstrukcja szyku armii rosyjskiej)]

Przyjrzyjmy się teraz opisom bitwy. Według słów uczestnika bitwy, Jana Mirzeńskiego, przeciwnik „we trzech może godzinach przyszedł ze wszystkiem wojskiem bardzo potężnem, bo i kniazia Trubeckiego wojska z pod Mścisławia było więcej 60 tysięcy, i było także to co się z naszemi pod Szkłowem biło, świeżemi przyczynione pułkami”.

Chorągwie radziwiłłowskie w drodze ku Szepielewiczom. Fot. SierżantIG

24 sierpnia 1654, pod samo południe...

Zgodnie z „Relacją…” 24 sierpnia „pod samo tedy południe chorągwie wyjeżdżające jako P. Podkomorzego rzeczyckiego, P. Wysockiego, P. Starosty żmudzkiego, Pana Bychowca do miasta [Szepielewicz] wyprawiono, gdzie już ogniem wszystko miasteczko pałało i Moskwy gromada nie mała była. Tam pierwsze dwie chorągwie wpadłszy, nie mało Moskwy położyli, i więcej 20 więźniów dobrych wzięto. Xżę Imć młyn i minę zapalić rozkazał, które goreć nie chciały, a sam z wojskiem troszeczkę  zabawić i wytchnąć wymyślił. W tym razie, in instanti prawie, wojsko moskiewskie które o półtory mili wprzód już niemal było, zaraz ku temu miasteczku z trzaskiem przyszło, jako w niż młyna jak i pod miastem przeprawiwszy się, zaraz w pole z mnóstwem chorągwi wypadło, z któremi nasi harcem dosyć dobrze czynili, i języków nowych przyprowadzili, a nieprzyjaciel ze wszytka potęgą swą rączo się przeprawiwszy, zaraz ostatki miasteczka opanował, piechotą osadził i konnem wojskiem z boku prawego tył nam zachodzić usiłował; gdzie lubośmy nie myśleli z nim wstępnym czynić bojem, invictus prawie musieliśmy; dwie chorągwie różne jako w matnię jaką wpaść musiały z wielka stratą swoich.”

Pierwsze walki

Autor tej relacji mówi o dwóch miejscach przeprawy – tuż pod Szepielewiczami oraz obok młyna, położonego w dół biegu rzeki Osliwki – gdzie mogły przeprawić się wszystkie pułki moskiewskie. [Niezupełnie prawda: w relacji jest mowa o przeprawie poniżej młyna, a nie młyna położonego poniżej miasteczka. Taka interpretacja, prawdopodobnie zresztą słuszna, mogła wynikać z późniejszego położenia młyna, widocznego na XX-wiecznych mapach. – JK] Manewr obejścia jazdą prawego boku pozycji litewskich prawdopodobnie oznacza przejście lewego skrzydła moskiewskiego pod dowództwem kn. Pożarskiego i Izmaiłowa w dół lewym brzegiem Osliwki w celu obejścia prawego skrzydła armii hetmańskiej i uderzenia na jego tyły.

Jeśli wierzyć „Historii panowania Jana Kazimierza”, wojsko moskiewskie ruszył na hetmana „z całą potencyą trzema kolumnami; na pierwszą kolumnę odważnie książę uderzył lecz gdy drugie kolumny otoczyć onego usiłowały, ustała ta buta i z owej odwagi do ucieczki przyszło. Zmięszały się szyki litewskie; biegał wszędzie Książę zachęcając, nie mógł nic wskórać; tabory litewskie z armatami opanowali Moskale, co najsłuszniejsi rycerze polegli, sam Książę mało co nie utonął.”
Według wspomnianej „Relacji…” „dragonia też Xcia Jmci, tak i Xcia P. Koniuszego, P. Korffa, P. Ganskofa zostawione, mężnie sobie poczynały, ale dla wielkości nieprzyjaciela od Rajtariej moskiewskiej rozerwani, pierzchać musieli.”

Zgodnie z taktyką Montecuccolego, jeśli dowódca zamierza okrążyć wrogą armię oboma skrzydłami, powinien centrum swojego szyku nieco osłabić zostawiając tylko pierwszą linię, a drugą (i ewentualnie trzecią) posłać na boki, gdzie w ten sposób może uzyskać nawet dwukrotna przewagę. Jeśli Trubecki zastosował się do tej taktyki, to winien przesunąć swoich rajtarów z centrum i zaatakować z flanki.


„Relacja…”: „W ostatnim prawie zgonie przyszedł JP Podstoli [Połubiński] z pułkiem swoim; ten potkawszy się z nimi, po dwa razy na obrót przychodząc, siłom nieprzyjacielskim wytrzymać nie mógł. Najbardziej pola nam nie stawało między lasami, dworami, jeziorami, ponieważ już wojsko wszytko wychodzić musiało. Milę tedy całą albo półtory, jechał nieprzyjaciel prawie na karkach naszych; lubo to po kilka razy na obrót przychodzili, ale wytrzymać żadną miarą nie mogli, gdzie na troje wojsko uchodząc, nie jednaką klęskę odniosło: bo gdzie JP Podstoli pułk swój odwodził, mniej zginęło, krom tych co w spotkaniu poległo. Drudzy środkiem uchodząc mimo jazów przez srogą przeprawę, i ci mniej byli [słowo nieczytelne]; ale w prawą rękę którędy niemal wszytko wojsko uchodził, i sam JP hetman ze wszytkiemi szedł obrócony, i na przeprawie pod Cercami, kiedy już była i armata nadeszła bardzo w błotne miejsce i lgnące, siła wojskowej braci poległo, a wprzód począwszy od samego Xcia Jmci, który ledwo w ostatku uchodząc uniósł zdrowie swoje, kilka razy z mostu w błoto zepchniony, i od tłumów zachodzących aż szablą czyniąc sobie rum. P. Pisarz polny w błocie zostawiony, non constat certo jeśli żyje albo poległ. P. Ottenhausen przed przeprawą zginął, tamże P. Sachin [Sacken] i P. Chorąży Xcia Jmci kozackiej chorągwi na przeprawie zabici. Owo zgoła moc wielka Towarzysrtwa i officyalistów wojskowych legło. Aż do armaty i wozów rzucony P. Juszkiewicz w ostatku salwował przypadłszy do przeprawy, Moskwę wystrzelawszy, której już za przeprawę kilka chorągwi poszło. Tedy wojsko strwożone w różne strony, jedno ku Berezynie dzierżawie JP Podkomorzego, drudzy ku Borysowi mimo wojsko nieprzyjacielskie, trzeci w lasach i bagnach które tam były, zapadli. Xżę Jmć w małej drużynie bieżał do przeprawy, gdzie Bóbr w Berezynę wpada i tam się przeprawił; drudzy się w Borysowie przeprawili. Ale największa część i mało nie wszytko wojsko, o Hetmanie nie wiedziało żeby żyć miał i zgoła o tem nie tuszyło i rozbieżać się myśliło, ale JP Podstoli zniósłszy się z  PP Podkomorzym rzeczyckim, Korffem i Putkamerem, i z inszymi Rotmistrzami, zatrzymał wojsko wszystko, i obrócilichmy się ku Smolenicom między Mińsk i Borysow, a w tym czasie przyszła wiadomość dnia 26 Aug. [sierpnia] od Xcia Jmci, aby się do kupy zebrali i ku Mińskowi pospieszali, gdzie i Xżę Jmć sam stanął dnia 27 Aug. z Borysowa.”


Według Jana Mierzyńskiego hetman „dał pole [bitwę] którego uniknąć nie mógł jedno per turpissimam fugam, i potkała się jazda nasza, lecz potężnie i szkodliwie bardzo od Moskwy wsparta i porażona, w rozsypkę iść musiała. Ale aby się zebrała vix possibile, bo acz Xżę Jmć rzucił się do Mińska którędy rozproszeni uchodzili, zatrzymując ich, jednak żadną miarą zatrzymać się nie chcieli, i zwąchawszy to, miasto mijali. Rajtaria i dragonia wszytka przepadła. Regimenty dwa piesze armatę uwodzili, i cztery chorągwie piechoty węgierskiej, ale ją potym porzucić musieli. Regiment Xcia Jmci samego pieszy, cudownie dobry i potężny, w pień wysieczony. Pana Niemiryczów salwowany i piechota węgierska, którą P. Juszkiewicz prowadził. Xcia Jmci z rąk prawie nieprzyjacielskich wydarła chorągiew kozacka, dawno słychanym cnoty i miłości ku wodzowi przykładem. (…) [Hetman] w ten czas kiedy uwodząc błądzących po lesie wyjścia naleźć nie mógł, koniecznie chciał i polec, położony na placu z rycerstwem; aż Pan Bóg chłopka jakiegoś umyślnie jakby zesłał, który ich uprowadził, i tak mężnie uwodzeni, że ich z półtora sta koni tylko trzydziestu zostało.” Wśród poległych Mierzyński wymienił Chorążego nadwornego, Ganskofa, Putkamera i dwóch rotmistrzów.
Chorągwie radziwiłłowskie w drodze ku Szepielewiczom. Fot. SierżantIG

Spójrzmy teraz na źródła rosyjskie. Wspomnieliśmy wyżej, ze najważniejszymi relacjami rosyjskimi o bitwie pod Szepielewiczami są: relacja samego Trubeckiego i list cara do Chmielnickiego z 4 września 1654 r. Jak wszystkie analogiczne relacje wojewodów moskiewskich tego okresu, relacja Trubeckiego nie daje nam informacji o samym przebiegu bitwy (wojewodowie nie uważali za potrzebne opisywać detali toczonych bitew) zawiera jednak kilka szczegółów opisujących dalszy przebieg walk między uchodzącymi Litwinami i ścigającymi ich Moskwicinami.  Wszystkie inne relacje nie wnoszą do sprawy niczego nowego. W piśmie cara znajduje się kilka ważnych detali dopełniających obraz bitwy, których nie ma w relacji Trubeckiego.

„30 sierpnia pisali do cara bojarzy i wojewodowie kniaź Aleksiej Nikitycz Trubecki i towarzysze, donosząc o bitwie z hetmanem Radziwiłłem i wojskiem litewskim koło wsi Szepielewicze. Bój był wielki i Litwini zostali pobici na głowę, wielu dostało się do niewoli a sam Radziwiłł uciekł. Rosjanie na drogach i lasach wysiekli wrogów lub wzięli do niewoli na przestrzeni siedmiu wiorst lub więcej, do trzeciej w nocy. W tej bitwie zdobyto znak hetmański Radziwiłła i chorągwie oraz barabany.” W piśmie cara znajduje się informacja, że bitwa zaczęła się „pięć godzin przed nastaniem nocy” a pościg za Litwinami „po drogach i w lasach do mostu do błota”. Z tych danych wynika, że cała bitwa oraz pogoń trwały w sumie 8 godzin. Rosjanie gonili przeciwnika do błota (tzw. „Wielkie błoto”) w okolicach Zajeziora.

W obu tych relacjach mowa jest o głównej bitwie (24 sierpnia) toczącej się podczas przeprawy armii rosyjskiej przez Osliwkę pod wsią Szepielewicze oraz pościgu za uciekającymi. W jej wyniku główne siły hetmańskie zostały rozbite. Nadchodząca noc pozwoliła Litwinom oderwać się na dość dużą odległość od przeciwnika, który w ciemnościach zaprzestał pościgu.


Pogoń za uciekającym wojskiem litewskim przeciągnęła się na następny dzień. Trubecki nie posłał za nimi całej swej armii, tylko wydzielił z niej pulki wojewodów Dołgorukowa i Izmaiłowa, walczące pierwotnie w drugiej linii. W piśmie do Chmielnickiego jest mowa, że wojewodowie ruszyli wczesnym rankiem 25 sierpnia. W ślad za Litwinami ruszyły sotnie dworian i dzieci bojarskich z Brańska, Karaczewa, Staroduba, Poczepu, Putywla i Sołowy. Dokument wspomina także, że w owym „zagonie” uczestniczył także pułk rajtarów Martota. O atakach tego dnia 7 chorągwii rajtarskich wspomina także polska „Relacja…”.

O drugiej bitwie relacja Trubeckiego mowi w sposób następoujący: „25 sierpnia bojarzy i wojewodowie kniaź Aleksiej Nikitycz Trubecki i towarzysze posłali przed sobą swoich towarzyszy kniazia Jurija Aleksiejewicza Dołgorukiego i Semena Izmaiłowa. Doszli oni Radziwiłła i Litwinów oraz tabor 20 wiorst od wsi Szepielewicze, pobili ich i wzięli do niewoli, rozbili obóz, zagarnęli „rydwany i telegi”; tejże nocy Radziwiłł z resztą Litwinów opuścił obóz i uciekł”.

Według listu cara do Chmielnickiego „wzięte języki [jeńcy] zeznały, że tej nocy Radziwiłł ze znacznymi oficerami uciekł” a rozciągnięty wzdłuż drogi obóz litewski został rozerwany na części.
Właśnie tego dnia, w czasie owego trzeciego starcia, wojsko hetmańskie odniosło największe straty, łącznie ze stratą zapasów. Według relacji Trubeckiego „bojarzy i wojewodowie Radziwiłła, jego ludzi i obóz dogonili i bój z nimi był, i litewskich ludzi pobili na głowę, wzięli mnóstwo języków, zdobyli znaki [w tym także chorągwie], barabany, działa (...) karetę Radziwiłła i inne wozy, rydwany i telegi. Zabito 9 ludzi, raniono 97.”

W liście cara jest mowa, że „tego dnia kniaź Jurij Aleksiejewicz [Dołgoruki] dogonił Radziwiłła w 10 wiorst od wcześniejszego boju i stoczył kolejny bój, w którym pokonał Litwinów i Polaków oraz wziął mnóstwo języków. Rozbito w tym boju 9 rot dragonów i jazdę. Samego Radziwiłła zwalono z konia i unieśli go z pola bitwy czterej ludzie w okoliczne błota.”

Według Trubeckiego owa druga bitwa (25 sierpnia) miała miejsce 20 wiorst  od Szepielewicz. Od miejsca drugiego starcia do trzeciego, jak wynika z listu cara, było kolejne 10 wiorst. Wynika z tego, że miejsca owego trzeciego boju („pod Cercami” jak to jest mowa w polskiej „Relacji…”) należy szukać około 30 wiorst od  Szepielewicz, a nie na rzece Druć, jak o tym pisze K. Bobiatyński, którego być może zmylił ustęp z „Relacji…” mówiący o tym, że „w prawą rękę którędy niemal wszytko wojsko uchodził, i sam JP Hetman ze wszytkiemi szedł obrócony, i na przeprawie pod Cercami…”.

Wiorsta w XVII wieku to 1066,8 kilometra. Można w ten sposób określić położenie owej przeprawy pod Cercami ok. 32 km od Szepieklewicz, w rejonie rzeki Brusiaty. Trzeba zaznaczyć, ze region na zachód, południowy zachód i południe od Szepielewicz pokryty był rozległymi lasami i błotami. Grunt był podmokły, linie komunikacyjne praktycznie nie istniały. W tamtym czasie w regionie tym znajdowały się liczne przeprawy przez liczne rzeczki i mokradła. Należy też zauważyć, że Litwini uciekali małymi grupkami. Te, które były jeszcze w miarę zorganizowane, jak chorągiew Juszkiewicza, uchodziły jedynym szlakiem prowadzącym przez Zajezioro. (…)

Na dawnych mapach jedyna droga Zajeziora idzie w kierunku wsi Somry. Na drodze odwrotu w kierunku Berezyny znajdują się tutaj trzy rzeczki: Mesrieda, Brusiata i Mancza. Region Brusiaty był bardzo podmokły, o czym świadczą liczne w późniejszym czasie kanały i roboty irygacyjne.
Nazwa „bitwa pod Cercami”, zapisana w polskim źródle, dotyczy owego trzeciego starcia, które miało miejsce 25 sierpnia, które mogło mieć miejsce właśnie gdzieś w okolicach Brusiaty. Na drodze wiodącej do jednej z przepraw znajduje się tutaj wioska Charczyce, którą najprawdopodobniej można utożsamić z owymi Cercami. Patrząc na dawne mapy, cały ten region był w przeszłości niezwykle trudnodostępny dla uchodzącego wojska Radziwiłła, które tutaj właśnie poniosło największe straty.
(…)

Z listu cara do Chmielnickiego nie wynika jednoznacznie, czy w owej „trzeciej” bitwie brał udział Izmaiłow. Niewykluczone, ze ścigał on uchodzących w innym rejonie niż Dołgorukow. Tym niemniej car docenił jego wysokie zasługi. Nie bardzo jednak wiadomo za co dokładnie; być może car w ten sposób zmazywał dług swojego ojca wobec ojca wojewody z czasów wojny smoleńskiej 1634 roku.
Relacje rosyjskie wspominają o zdobyciu w obozie Radziwiłła dział, polskie zaś wspominają o uratowaniu przynajmniej części z nich. Istotnym uzupełnieniem tych informacji może być nieco późniejszy lista cara do Trubeckiego, w którym jest mowa żeby „działa wielkie” i moździerze, zabrane Radziwiłłowi, a wraz z nią wszelkie zapasy i oprzyrządowania, rozdzielić po pułkach swoich i kniazia Czerkaskiego. (…) Można stąd wnioskować, że Radziwiłł uratował tylko działa mniejsze [w „Relacji…” jest mowa o pięciu], większych zaś i moździerzy nie udało się ocalić. (…)

W liście do podczaszego upickiego Krzysztofa Stryżki z 18 września 1654 roku Janusz Radziwiłł pisał: „nieprzyjaciel nic darmo nie wziął, bo i w 83 000 bił nas, których niech 5 lub 6 tysięcy komunika było; a jeśli o stratę, nad 1 000 naszego trupa nie padło, a ich przynajmniej tyleż jeśli nie więcej, bo trzy dni trupy chowali, między którymi i dwóch wojewodów (osobliwie starego wodza swego i wojennego człeka, Grygora Kurakina Wojewodę) i siła bardzo starszyzny swojej i cudzoziemskiej stracili; a u nas prócz P. Pisarza Polnego [Władysława Wołłowicza] o którym jeszcze nadzieja że więźniem, a P. Sakena mego Obersztlejtnanta, a Majora Wibacha, a Rotmistrza Jundziłła, a Kapitanów dwóch, więcej nikt z starszyzny nie zginął. Armata cała. Wozy czeladź nasza sama wyrabowawszy, z końmi uciekła. Tak Moskal ich nie widział, chyba teraz, tam gdzieś puste, zaczem nie ma czego tak bardzo triumfować. A to z łaski Bożej, rzadkim przykładem wojsko rozproszone, znowu się skupiło i znowu ode mnie ku Berezynie pomknione dla osłony tych krajów.” W Post Scriptum swego listu Radziwiłł dodaje, że „postrzał i sztych rohatyną Graffenberg [porucznik piechoty niemieckiej] mój biedny odniósł, który mię ciałem swym wtenczas zasłonił, bo mnie to potkać miało. Rosjanie dobrze widzieli hetmana „w białym żupanie na pstrokatym koniu” przez co –  według słów Radziwiłła – „u jednej przeprawy 4 chorągwie nieprzyjacielskie tak nas obskoczyli, że od 40 albo 50 koni chorągwi mej kozackiej, ledwo 5 człeka broniąc się przy mnie zostało, i daliby byli reszt, kiedyby Juszkiewicz nie przypadł z piechotą i nie odstrzelał nas.”

O tym zdarzeniu pisał uczestnik bitwy, poeta Zbigniew Morsztyn [do innego uczestnika bitwy, porucznika Aleksandra Mierzeńskiego, syna Jana]:

Sto i pięćdziesiąt nas się popisało,
A pięć czterdzieści tylko pozostało,
Żaden nie umarł ani żaden zwinął,
            Lecz każdy zginął.

Sam hetman, usprawiedliwiając się niejako, pisał [w liście do Stryżki]: „Tak to bywa w takim razie, a że da jeszcze Bóg oddać za swoje, mam mocną w tym nadzieję. Biłem się, przegrałem, zwyczajna to rzecz; nie uciekałem jako pod Piławcami, anim się okupił jak pod Zborowem, anim się wyprosił jak pod Beresteczkiem.” 

Słów Radziwiłła o „zwyczajnej” bitwie nie można brać za dobrą monetę. Następstwa tej przegranej były dla Litwy nie mniej katastrofalne niż klęska pod Piławcami dla Korony, być może nawet większe. Zwycięstwo rosyjskie znosiło groźbę odsieczy dla polskiej załogi Smoleńska. Po porażce Radziwiłła pierzchły wszelkie nadzieje na pomoc dla oblężonego garnizonu miasta, który utrzymał się jeszcze tylko przez miesiąc [kapitulacja nastąpiła 3 października]. Oddziały rosyjskie rozlały się po wschodnich obszarach Wielkiego Księstwa Litewskiego, blokując wszelkie manewry wojsk Rzeczpospolitej. Aż do końca 1654 roku armia litewska praktycznie nie mogła stawić czoła przeciwnikowi.

Tyle historyczno-kronikarskiej TEORII. Jak to wyglądało w PRAKTYCE (czyli na Polach Chwały w Niepołomicach) poczytacie TUTAJ.

poniedziałek, 16 września 2019

RELACJA POTRZEBY POD SZEPIELEWICZAMI, cz. 3

Początek relacji znajduje się TUTAJ, część druga TUTAJ


Odstępując na chwilę od opisu samej bitwy postarajmy się teraz zrekonstruować szyk marszowy i bojowy armi Trubeckiego w oparciu o dostępne dane, „starszeństwo” wojewodów i pułków oraz wzory europejskie z połowy XVII stulecia.

REKONSTRUKCJA szyku marszowego i bojowego armii rosyjskiej

Jak pisał w swej fundamentalnej „Historii piechoty” Friedrich Wilhelm Rüstow „po wojnie trzydziestoletniej sposób rozstawienia armii, w szczególności piechoty, we wszystkich europejskich krajach wyglądał tak samo”. Wielka liczba angielskich, szkockich, niderlandzkich i niemieckich specjalistów wojskowych (pułkowników i innych oficerów) wniosła zasady europejskiej sztuki wojennej do armii rosyjskiej tamtej epoki, co umożliwia nam zrekonstruować porządek bitewny tejże armii według zachodnioeuropejskich analogii. Uważne wczytanie w historię wojen połowy XVII wieku, opis organizacji, taktyki, wyposażenia, dyscypliny i innych elementów charakterystycznych dla armii zachodnioeuropejskich pozwala na zobrazowanie szyku moskiewskiej armii „nowego stroja”.
Zauważmy najpierw, że wszyscy cudzoziemscy oficerowie nie byli tylko teoretykami, lecz mieli wielkie doświadczenie w sprawach wojennych. Wielu z nich potrafiło zaszczepić na nowym gruncie wzory „new model army”, z którymi zetknęli w Anglii, Holandii, Cesarstwie czy licznych państwach niemieckich. (…)
Najbliższe chronologicznie wojnie 1654-1667 były dwa ważne konflikty: wojna trzydziestoletnia (1618-1648) oraz angielska wojna domowa (1642-1651). Wszyscy cudzoziemscy oficerowie, którzy przybyli do armii rosyjskiej przed 1654 rokiem, w większym lub mniejszym stopniu byli uczestnikami tych konfliktów, choć nie znamy szczegółów ich doświadczenia. Jak zauważył historyk wojskowości G. Delbriuk, charakteryzując kampanie wojenne armii angielskiej pod dowództwem Olivera Cromwela, „oryginalny w nich była nie tyle sam sposób wojowania, co sposób jej formowania. Dlatego największe znaczenie dla poznania taktyki pola bitwy w interesującym nas okresie ma ostatni okres wojny trzydziestoletniej, lata 1635-1648.
Najważniejszym teoretykiem wojskowości tego okresu był cesarski feldmarszałek Rajmund Montecuccoli (1609-1680) stojący w jednym szeregu z takimi osobistościami jak Gustaw Adolf, Tureniusz (Henri de la Tour d’Auvergne, wicehrabia Turenne) czy Kondeusz (Ludwik Burbon). Delbriuk nazwał feldmarszałka „największym teoretykiem czasów nowożytnych”. [Dalej następuje dość szczegółowa analiza taktyki Montecuccolego, piechota w centrum, jazda na skrzydłach etc.]
Według zachowanych dokumentów każdy wojewoda dowodził oddziałami piechoty i jazdy zarówno w marszu jak i samej bitwie. Szyk marszowy armii Trubeckiego w drodze pod Szepielewiczami mógł wyglądać następująco:

AWANGARDA:
Wojewoda kniaź G.S. Kurakin:
- sotnia jazdy pomiestnej (600-800 ludzi)
- pułk piechoty I. Nirotmorcewa (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
Wojewoda kniaź J.A. Dołgorukow
- sotnia jazdy pomiestnej [nominalnie 1137 ludzi, ale z tego blisko 500 pozostało w Putywlu – JK]
- pułk piechoty E. Cyklera (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
CENTRUM (pułk wielki):
Głównodowodzący kniaź A.N. Trubecki
- pułk rajtarów R. Martota* (1000)
- pułk piechoty D. Kraferta* (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
- pułk rajtarów F. Wormziera* (1000)
- pułk piechoty A. Barkłaja (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
- pułk rajtarów z armii kn. Czerkaskiego (1000)
- pułk piechoty J. Flecka* (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
- Tatarzy „temnikowscy” (600)
- prikaz strzelców J. Jefimiewa (500)
- prikaz strzelców L. Azariewa (500)
- sotnia jazdy pomiestnej  (800)
ARIERGARDA:
Wojewoda kniaź S.R. Pożarski
- pułk piechoty G. Fanstadena* (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
- sotnia jazdy pomiestnej (400-500)
[tutaj powinni być też kozacy służebni („rylscy”) jakieś 100 ludzi – JK]
Wojewoda S.A. Izmaiłow
- pułk piechoty N. Fanstadena* (2 bataliony, każdy 800 ludzi)
- sotnia jazdy pomiestnej (400-500)
[* pisownia nazwisk niepewna, transkrybowana z cyrylicy – JK]

Ogólna liczebność wojsk kniazia Trubeckiego, włączając to pułk rajtarów z armii kn. Czerkaskiego, szacuje się na około 18000 ludzi.
Według E. Kotłubaja wojsko rosyjskie w bitwie pod Szepielewiczami wystąpiło uformowane w trzy linie. Polski historyk powołał się na „Historię panowania Jana Kazimierza” W. Kochowskiego, który jednak mówił o „trzech kolumnach”, mieszając przy tym informacje dotyczące bitew pod Szkłowem i Szepielewiczami. Jakkolwiek by nie było, jest pewne że armia moskiewska wystąpiła uszykowana do bitwy w dwie lub trzy linie. Także w „Relacji…” jest mowa  o dwóch miejscach przeprawy przez rzeczkę Oślinkę, poniżej młyna i pod samym miasteczkiem, co może odpowiadać marszowemu ustawieniu dwóch kolumn „przechodzących’ w dwie linie podczas jednoczesnej przeprawy dwóch z trzech „korpusów”.
(…)
Jak pisał R. Montecuccoli celem kolumny marszowej jest jej szybka zmiana w linie bojową na polu walki, przy czym porządek marszu ma ścisły związek z ustawieniem bojowym. W oparciu o te założenia szyk bojowy armii kn. Trubeckiego można przedstawić w sposób następujący:

PRAWE SKRZYDŁO
Pierwsza linia:
Pułk jazdy pomiestnej kniazia G.S. Kurakina
Pułk sołdacki Nirotmorczewa
Druga linia:
Pułk jazdy pomiestnej kniazia J.A. Dołgorukowa
CENTRUM
Pierwsza linia:
Pułk rajtarów L. Martota
Pułk piechoty D. Kraferta
Pułk rajtarów F. Wormziera
Druga linia:
Pułk piechoty A. Barkłaja
Pułk rajtarów z armii kniazia Czerkaskiego
Pułk piechoty J. Flecka
Trzecia linia:
Pułk kniazia Trubeckiego
Prikaz strzelców J. Jefimiewa
Prikaz strzelców L. Azariewa
Czambuł Tatarów

LEWE SKRZYDŁO
Pierwsza linia:
Pułk piechoty G. Fanstadena
Pułk jazdy pomiestnej kn. S.R. Pożarskiego
Druga linia:
Pułk piechoty N. Fanstadena
Pułk jazdy pomiestnej S.A. Izmaiłowa
 
Ciężkiej artylerii w armii kn. Trubeckiego nie było, jedynie lekkie działa pułkowe rozmieszczono regularnie w przerwach pomiędzy poszczególnymi batalionami.


*   *   *
Konrad Bobiatyński w aneksach swojej książki „Od Smoleńska do Wilna” przytacza dwa spisy: „Armia WKL w kampanii letniej 1654 roku” oraz „Komput dywizji lewego skrzydła armii litewskiej – jesień 1654”. I.B. Babulin uzupełnił ten wykaz o kilka szczegółów, które wyłapane poniżej przedstawię, nie tłumacząc całego ustępu:


- W awangardzie pod Szepielewicze szły trzy (sic!) chorągwie kozackie: Jerzego Karola Hlebowicza pod dowództwem Samuela Kmicica (120 ludzi) Jana Bychowca (120) oraz Samuela Wysockiego (100).

- Brak potwierdzenia udziału w bitwie nast. chorągwi kozackich: Szymona Pawszy, Stanisława Kazimierza Bobrownickiego oraz Stefana Klimczyckiego.

- Niepewny udział nast. chorągwi kozackich: Bogusława Radziwiłła (pod porucznikiem Wolanem), Krzysztofa Potockiego, Konstantego Leona Obodyńskiego, Łukasza Rossudowskiego, Jeremiego Słuszki, Muchowieckiego oraz Jerzego Kazimierza Dąbrowy.

- Regiment piechoty niemieckiej Janusza Radziwiłla – zniszczony pod Cercami 25 sierpnia, major Krzysztof Wyborg.

- Pozostaje pytanie, czy i w jakim zakresie brała udział w bitwie piechota niemiecka i polsko-węgierska. I co reprezentował sobą pułk Połubińskiego? Radziwiłł swoim zwyczajem odprawił piechotę razem z taborami, przydzielając do osłony kilka chorągwi jazdy pod dowództwem Połubińskiego. Może to potwierdzać fakt, że Radziwiłł nie planował przyjmować generalnej bitwy, zważywszy na dużą dysproporcję sił i chciał dopaść Trubeckiego na przeprawie niejako powtarzając Szkłów. Świadectwa pisane mówią także, że piechota największe straty poniosła podczas odwrotu, na przeprawach.
 


Żródło: WIKI a właściwie książka I.B. Babulina.

Część czwarta (opis samej bitwy) jest TUTAJ.